Прайшло ўжо ладна часу з моманту вяртання, а я яшчэ жыву падзеямі тых дзён і стараюся зберагчы незвычайны стан душы, што падарыў мне ўдзел у хрэсным ходзе з Віцебска ў Смаленск. Уражанне, нібыта душа амылася, як кветка пад кроплямі летняй расы. І хочацца, каб на сэрцы яшчэ доўга-доўга спявалі анёлы, а за спіной адчуваліся іхнія ахоўныя крылы. Таму вельмі апякуюся, каб хаця б толькі не растрэсці, не расплюхаць гэта цудоўнае адчуванне ў штодзённай бытавусе і мітусні...
Гэта стала ўжо добрай традыцыяй – напачатку жніўня наш горад прымае ўдзельнікаў міжнароднага праваслаўнага моладзевага фестывалю. Акцыю, якая духоўна знітоўвае вернікаў трох краін-суседак – Беларусі, Украіны і Расіі, штогод завяршае хрэсны ход з Віцебска ў Смаленск, прымеркаваны да свята Смаленскай іконы Божай Маці “Адзігітрыя”. (Па-руску гэта азначае “путеводительница”. А вось беларускі адпаведнік не адразу і падбярэш: “правадніца” – неяк не гучыць, “шляхаўказальніца” – зноў нейкая асацыяцыя з чыгункай. Хіба што “спадарожніца вандроўнікаў”?..) Свята гэтае 10 жніўня заўсёды ўрачыста адзначаецца ў суседнім расійскім горадзе. Але каб трапіць на яго, за пяць дзён хрэстаходаўцы павінны прайсці, пратопаць, “прапаўзці” 120 кіламетраў.
У добры шлях з Богам!
Сёлетні хрэсны ход быў шостым па ліку, і ў ім у асноўным бралі ўдзел людзі бывалыя, сярод якіх было нямала “старажылаў”, што ішлі ў Смаленск ужо ў трэці, чацвёрты, а то і ў шосты раз. Таму адстаючых амаль не было, бо больш загартаваныя сябры дзяліліся вопытам з навічкамі, як не нацерці мазалі ў першы ж дзень. У прынцыпе, усе парады зводзяцца да аднаго: у хрэсным ходзе патрэбны несупынная малітва і зручны абутак.
Зыходны пункт маршруту – праваслаўны лагер “Дружба” ў вёсцы Вароны пад Віцебскам. Малебен на пачатак шляху. Ранішняя прахалода прыемна бадзёрыць, і ўсім ня церпіцца хутчэй у дарогу. Нарэшце працэсія, якую ўзначальваюць ліхтар як сімвал Хрыста, дзве харугвы і вялікая ікона з мошчамі святой Еўфрасінні Полацкай, рушыла.
Кіруюць намі два святары – протаіерэй Аляксандр Рахунок і іерэй Мікалай Багданаў. Паства – каля ста чалавек з Віцебска, Мінска, Барысава, Брэста, Саратава, Санкт-Пецярбурга, Смаленска і іншых гарадоў. На гэты конт адзін мой вельмі разумны сябр адзначыў: “Такі збор чалавечых душ гаворыць аб тым, што хрэсны ход – з’ява незвычайная, наддзяржаўная, несумяшчальная з паняццямі сучаснай геапалітыкі, яго мяжа праходзіць у бясконцай душы кожнага і аб’ядноўвае ўвесь свет”.
У першы дзень трэба дайсці да Лёзна, гэта прыкладна 30 км. Для ног, канешне, адчувальна, але на душы, ахрышчанай радасцю, лёгка-лёгка. Дый асфальт цудоўны: гладзенькі, сцеліцца абрусам, нібыта яго адмыслова для пешых падарожнікаў паклалі! Цешаць вока “вобразы мілыя роднага краю”. Вось на полі вялікая чарада буслоў, мо, птушак дзесяць. Ніколі столькі бацяноў разам не бачыла! Спакойна ходзяць сабе па ніве, не баяцца ні людзей, ні трактара. Што ім, яны ж гаспадары на сваёй зямлі, больш таго, яе сімвалы...
У Лёзна нас сустракаюць вялікім духмяным караваем з надпісам “У добры шлях з Богам!”. Многія месцічы прыкладаюцца да абраза святой Еўфрасінні. Пасля вячэры – канцэрт у раённым Доме культуры. (Музычныя імпрэзы па традыцыі праходзяць ва ўсіх населеных пунктах, праз якія ляжыць шлях хрэстаходаўцаў). Лёзненцы шчодрыя не толькі на хлеб-соль, але і на апладысменты маладым артыстам. У той вечар для іх спяваў яшчэ і вядомы беларускі бард Андрэй Мельнікаў, які дагнаў пілігрымку прама ў дарозе. На начлег размяшчаемся ў мясцовай школе. Спім на падлозе ў спортзале: хто ў спальніку, хто падсцяліўшы коўдру. Бакам, канешне, мулка, але што зробіш. Гэта развітальная ноч з Радзімай – пасля пілігрымаў будуць прымаць расійскія пасёлкі Рудня, Галынкі і прадмесце Смаленска Гнёздава.
Рудня, бясконцая, як Масква
У другі дзень ісці няшмат, блізу 17 кіламетраў. Вось, нарэшце, і мяжа з вялікім ўказальнікам “Россия”. Бусліная і баравіковая бацькаўшчына нібыта не хоча нас адпускаць і развітваецца з намі нечаканым дажджом. Тое, што мы ўжо ў іншай краіне, ногі нашы адчулі адразу ж – расійскія дарогі спрэс у калдобінах. Рудня ўражвае даўжынёй сваёй галоўнай вуліцы і хаатычнасцю забудовы. Ідзеш-ідзеш, а пасёлак ўсе ніяк не скончыцца, не раўнуючы Масква. Але правінцыя тут па-жабрачы пазірае на свет літаральна з кожнага вугла, усё якоесьці завэдзганае, абшарпанае. На дарозе здарыўся кур’ёз: машына расійскіх даішнікаў, якая суправаджала хрэсны ход, ніяк не магла зрушыць з месца. Дапамаглі нашыя хлопцы – падпіхнулі бедалагу. Добра, што ў той дзень ёй не давялося гнацца за парушальнікамі...
“Нашы” Галынкі
Трэці дзень адзначаны 20 кіламетрамі, наперадзе Галынкі. Для мяне і маёй сяброўкі Любы ён стаў асабліва памятным, бо нам даверылі несці харугвы (на адной выявы Ісуса і Мікалая Цудатворцы, на другой – Багародзіцы і Еўфрасінні Полацкай). Адчуванне адказнасці, неперадавальнай лёгкасці і святла. Нават выбоістая дарога здавалася ўсланай аксамітам. “Не ты харугву нясеш, а яна – цябе”, – падзялілася сваім уражаннем Люба.
Пасля абеду сабраліся вакол протаіерэя Алега Сцяняева – слухаць лекцыю. Гэты вядомы маскоўскі публіцыст, прапаведнік і місіянер ужо другі год спецыяльна прыязджае, каб праводзіць гутаркі з удзельнікамі хрэснага ходу. Звычайна гэта робіцца на прывалах. У Сцяняева шмат прыхільнікаў, некаторыя нават запісваюць ягоныя лекцыі, бо гаворыць ён нестандартна і яскрава. Мне ўрэзаліся ў памяць наступныя сентэнцыі: “Усе мы – добра замаскіраваныя грэшнікі” і “Праваслаўе – гэта рэлігія прыніжаных і зняважаных”.
А вось і “нашы” Галынкі – многія “старажылы” духоўнай вандроўкі лічаць гэты гарадок сваім. Як з добрымі знаёмцамі, вітаешся з вежай перад уваходам у населены пункт, усміхаешся гаражу з надпісам “КПРФ”, з цікавасцю разглядаеш мясцовую школку – ці скончылі тут нарэшце рамонт... У Галынках хрэстаходаўцам штогод робяць ледзь не каралеўскі прыём. Мясцовыя жыхары размяркоўваюць жадаючых па кватэрах, а для падарожнікаў гэта “рай на зямлі”: можна памыцца пад душам і паспаць у чыстым ложку!
У Галынках – легендарныя бабулі. Чатыры гады запар хрэсны ход з Беларусі сустракала стогадовая бабця Матрона. Кожны раз яна прыносіла саматканы вышыты рушнік, упрыгожвала ім абраз святой Еўфрасінні і надоўга ўкленчвала перад ім. Летась равесніца стагоддзя не прыйшла, незадоўга да гэтага памерла. Аднак Матроніну “эстафету” з рушнікамі для іконы пераняла ейная 75-гадовая суседка Марыя. Сёлета жанчына падарыла сямейную каштоўнасць – амаль 100-гадовы вясельны рушнік. З ім, упрыгожаным вышытымі конікамі, ішла пад вянец яшчэ Марыіна маці. “Можа, ужо ў апошні раз?”, – горка прамовіла старая, упаўшы долу перад Еўфрасіннюшкай. Бабуля Марыя – беларуска, і для яе гэта не толькі ўшанаванне нашай святой, а і цэлая сустрэча з Радзімай. Летась жыхарка Галынак спявала нам старыя беларускія песні і распавядала пра сваё жыццё. Узгадала, як хавала ад камуністаў іконы, як знаходзілася ў выгнанні ў Сібіры. Казала, што на гэтай тэрыторыі Смаленшчыны жывуць адны беларусы, якія затым паступова русіфікаваліся. Шкада, што ніколі няма часу добра пагаварыць з Марыяй – яна так і “просіцца” ў асобны нарыс...
Гнёздаўскія бярозы
Самы доўгі адрэзак шляху, каля 35 кіламетаў, прыпадае на чацвёрты дзень. Многія ўжо пакутуюць на мазалі. Асабліва Антаніна са Смаленска. Яна так марыла пра ўдзел у гэтым хрэсным ходзе, аднак дарога дадому падалася ёй сапраўды крыжовай – дзяўчына нават плача ад болю. А вось у гэтай закаханай парачкі, Генадзя з Лізай, – шчасце. Уявіце: ішла сабе дзяўчына, ішла, а тут нечакана, прама пасярод дарогі, перад ёй узнік яе жаніх. Як міраж, як сон, як цуд! Аказалася, што дужа засумаваў па ёй у Віцебску, кінуў-рынуў усе справы і, вырашыўшы зрабіць сюрпрыз, дагнаў хрэсны ход аўтаспынам.
Знакавы момант гэтага дня – наведванне мемарыяльнага комплексу “Катынь”, прысвечанага ахвярам расстрэлаў НКВД.
Да фізічнай стомы дадаецца душэўная скруха, калі ўяўляеш, якая жудасная трагедыя абдывалася ў гэтым лесе.
Аднак пасля такога цяжкага пераходу нас чакае выдатны адпачынак у Гнёздаве. У светлым ад беланогіх бяроз гаі, дзе знаходзіцца невялічкі храм у гонар іконы Божай Маці “Дзяржаўная”, нас сустракаюць размаляваным рускім самаварам. Ежа, як заўжды на прыродзе, падаецца асабліва смачнай. А пасля тут жа запальваецца вялікае вогнішча, і ўсе сядаюць вакол. Прыхіляюся спіной да бярозы – і дрэва надае сіл здарожаным нагам. Начлег праходзіць пад “крылом” у міліцыі, у спортзале акадэміі ўнутраных спраў.
“Магутны Божа” ў Смаленску
У Смаленска адметнае прывітанне – падарожнікі здалёк бачаць залатыя купалы велічнага Успенскага кафедральнага сабора. Ён стаіць на высокай, ледзь не пад самыя аблокі, Саборнай гары. У гэты храм мне хочацца вяртацца яшчэ і яшчэ, такі ён прыгожы! Да 1941 г. тут захоўваўся першавобраз Смаленскай іконы Божай Маці, па легендзе, напісанай евангелістам Лукой. Аднак пасля акупацыі горада немцамі абраз бясследна знік. Зараз у саборы знаходзяцца копія святыні, якая штодзень збірае чэргі паломнікаў, а таксама мошчы Меркурыя Смаленскага.
Архітэктурным помнікам горада-пабраціма Віцебска з’яўляецца крэпасная сцяна, якую яшчэ называюць Смаленскім крамлём. Ну і, канешне, як не палюбіць мясцовы рэльеф! Кажуць, што Смаленск, як і Віцебск, стаіць на сямі халмах. Аднак нашыя горкі “адпачываюць” – вышыня цэнтра расійскага горада складае 242 метры, а перапад вышынь на ягонай тэрыторыі дасягае 90 метраў. Гэта ж бясплатны фітнэс! За гэта Смаленску даруеш нават ягоную неверагодную засмечанасць. Такая колькасць бруду, якая, напрыклад, ляжыць на адной толькі тутэйшай Калгаснай плошчы, збярэцца, напэўна, адразу ў дзесяці беларускіх гарадах, дый тое, калі камунальнікі год не будуць там прыбіраць.
Бачна, што смаляне вельмі шануюць ікону “Адзігітрыя”. 10 жніўня на ўрачыстую літургію ў яе гонар усё ідуць і ідуць святочна апранутыя людзі. Вялікі храм з цяжкасцю змяшчае ўсіх жадаючых. Побач з паспалітым людам стаяць мясцовыя кіраўнікі, у тым ліку мэр. І яшчэ адно яркае ўражанне. Тут, у гістарычнай частцы Смаленска, пад сценамі Успенскага сабора, праходзіў канцэрт, на якім, бадай, упершыню ў гісторыі гэтага горада прагучаў беларускі духоўны гімн “Магутны Божа”. Яго выканала творчая група моладзевага праваслаўнага брацтва ў гонар святога праведнага Іаана Кранштацкага з Віцебска. Песня-малітва, песня-заклік, здаецца, ляцела пад самае смаленскае неба. А можа, рэха данесла яе і да роднай старонкі:
Магутны Божа, Уладар сусвету,
вялікіх сонцаў і сэрц малых,
Над Беларусяй, ціхай і ветлай,
рассып праменне Свае хвалы.
Таццяна МАЦЬВЕЕВА
![[info]](http://l-stat.livejournal.com/img/userinfo.gif){kind=small}
